Giữa nơi đầu sóng ngọn gió, trên các đảo tiền tiêu thuộc đặc khu Trường Sa (tỉnh Khánh Hòa), những mái chùa cổ vẫn lặng lẽ hiện diện như những cột mốc văn hóa và tâm linh giữa trùng khơi. Không chỉ là nơi đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của quân, dân và ngư dân bám biển, các ngôi chùa còn lưu giữ dấu ấn lịch sử, khẳng định chiều sâu văn hóa Việt Nam trên biển đảo và trở thành biểu tượng cho ý chí gìn giữ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Những mái chùa bình yên giữa ngàn khơi
Sau hành trình vượt sóng dài ngày để đến với Trường Sa, hình ảnh gây ấn tượng mạnh mẽ đối với nhiều người không chỉ là những hàng phong ba, bàng vuông xanh ngát hay những người lính ngày đêm canh giữ biển trời, mà còn là những mái chùa cổ thấp thoáng dưới tán cây. Giữa mênh mông sóng nước, tiếng chuông chùa và mái ngói đỏ mang đến cảm giác bình yên, như một phần quê hương hiện hữu giữa đại dương.
Kiến trúc các ngôi chùa trên quần đảo mang đậm dấu ấn truyền thống của chùa Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Mái ngói đỏ, đầu đao cong vút, tường gạch mộc và hệ thống cột gỗ vững chãi được xây dựng để thích nghi với điều kiện khắc nghiệt của biển đảo. Trải qua nắng gió, bão tố và hơi mặn của đại dương, những công trình ấy vẫn hiên ngang tồn tại, trở thành điểm tựa tinh thần cho quân và dân nơi tuyến đầu Tổ quốc.
Mỗi ngôi chùa mang một vẻ đẹp riêng nhưng đều toát lên sự thanh tịnh và gần gũi. Chùa Trường Sa Lớn nổi bật với không gian rợp bóng bàng vuông cổ thụ; chùa Đá Tây A gây ấn tượng bởi cổng tam quan bằng gỗ cổ cùng kiến trúc uy nghi giữa biển trời; chùa Trường Sa Đông kết hợp hài hòa giữa gỗ và đá; còn chùa Phan Vinh, dù chịu nhiều tác động của thiên nhiên, vẫn được quân và dân ví như một “ngọn hải đăng” tâm linh, soi sáng đời sống tinh thần giữa trùng khơi.
Điểm tựa tinh thần của quân, dân và ngư dân bám biển
Đối với quân và dân sinh sống trên các đảo, chùa không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là không gian văn hóa cộng đồng. Tiếng chuông chùa vang lên mỗi sớm mai hay lúc hoàng hôn trở thành âm thanh quen thuộc, góp phần xoa dịu những nhọc nhằn của cuộc sống nơi đầu sóng ngọn gió. Trong điều kiện xa đất liền, đời sống tinh thần vì thế càng cần một điểm tựa để con người thêm vững vàng trước thiên nhiên khắc nghiệt và nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển đảo.
Đại đức Thích Nhuận Đạt, Trụ trì chùa Trường Sa Lớn cho biết, các ngôi chùa ở Trường Sa vừa là nơi sinh hoạt Phật giáo, vừa là mái nhà chung của quân và dân trên đảo. Nhà chùa luôn rộng mở để lắng nghe, chia sẻ, động viên cán bộ, chiến sĩ và người dân, góp phần giúp mọi người giữ vững niềm tin, sự bình an và ý chí hoàn thành nhiệm vụ nơi tiền tiêu của Tổ quốc.
Không chỉ người dân trên đảo, nhiều ngư dân quanh năm bám ngư trường Hoàng Sa – Trường Sa cũng coi những ngôi chùa nơi đây như “ngôi nhà thứ hai”. Trước mỗi chuyến vươn khơi hay sau khi vượt qua những trận giông bão, họ thường vào chùa dâng hương, cầu mong biển lặng, trời yên, đánh bắt thuận lợi và bình an trở về. Những nghi thức tưởng chừng giản dị ấy phản ánh đời sống tín ngưỡng lâu đời của cộng đồng cư dân biển, đồng thời tạo nên sợi dây gắn kết giữa đất liền với biển đảo.
Những “cột mốc” văn hóa khẳng định chủ quyền biển đảo
Vượt lên trên ý nghĩa của một cơ sở tôn giáo, các ngôi chùa ở Trường Sa còn mang giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa. Sự hiện diện của mái chùa Việt giữa Biển Đông là minh chứng cho quá trình cư trú, khai phá và gìn giữ biển đảo của người Việt qua nhiều thế hệ. Đây cũng là biểu tượng sinh động cho truyền thống gắn kết giữa đạo và đời, giữa tín ngưỡng dân gian với lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc.
Trong tâm thức người Việt, hình ảnh mái chùa từ lâu đã trở thành biểu tượng của quê hương và cội nguồn. Vì vậy, sự hiện diện của những ngôi chùa trên các đảo tiền tiêu không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng mà còn khẳng định dấu ấn văn hóa Việt Nam trên vùng biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc. Tiếng chuông chùa, hương trầm và các nghi lễ Phật giáo diễn ra thường xuyên góp phần làm nên không gian văn hóa đặc sắc giữa đại dương.
Theo nhiều chuyên gia, di sản văn hóa không chỉ được thể hiện qua các hiện vật hay công trình kiến trúc, mà còn nằm trong những không gian thực hành văn hóa được cộng đồng gìn giữ và trao truyền. Các ngôi chùa ở Trường Sa chính là những không gian như vậy, nơi truyền thống tín ngưỡng, đạo lý và tinh thần yêu nước được nuôi dưỡng qua từng thế hệ quân, dân và ngư dân bám biển.
Gìn giữ hồn cốt văn hóa nơi tuyến đầu Tổ quốc
Anh Nguyễn Ngọc Thương, người dân đang sinh sống trên đảo Trường Sa, cho biết gia đình anh thường đến chùa vào các ngày rằm, mùng Một và những dịp lễ lớn để dâng hương, cầu bình an cho quân dân trên đảo. Đây cũng là dịp để các con được tiếp cận những giá trị của Phật giáo, tìm hiểu truyền thống dân tộc thông qua các bài giảng của nhà chùa và hệ thống sách, tư liệu văn hóa được lưu giữ tại đây.
Theo anh Thương, mỗi khi nhìn thấy mái chùa cong nổi bật giữa màu xanh của biển trời, người dân đều cảm nhận rõ mình đang đứng trên mảnh đất thiêng liêng của cha ông. Chính cảm nhận ấy nuôi dưỡng ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ, bảo vệ biển đảo và truyền lại tình yêu quê hương cho thế hệ mai sau.
Thượng tọa Thích Minh Quang, Ủy viên Thư ký Hội đồng Trị sự, Phó Chánh Văn phòng Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam nhận định, hệ thống chùa trên các đảo thuộc đặc khu Trường Sa không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của quân, dân và phật tử mà còn là không gian văn hóa có ý nghĩa đặc biệt trong việc củng cố khối đại đoàn kết, tiếp thêm động lực để ngư dân yên tâm vươn khơi bám biển. Đó cũng là những “cột mốc” tâm linh góp phần khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam bằng chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc.
Ngày nay, với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng sự chung tay của nhân dân cả nước, nhiều ngôi chùa ở Trường Sa đã được tu bổ, tôn tạo khang trang hơn, đáp ứng tốt hơn nhu cầu sinh hoạt văn hóa và tín ngưỡng. Các hoạt động Phật sự, lễ hội truyền thống được tổ chức trang trọng, thu hút sự tham gia của cán bộ, chiến sĩ, nhân dân và phật tử, góp phần bồi đắp đời sống tinh thần nơi biển đảo.
Giữa mênh mông sóng nước, những mái chùa vẫn lặng lẽ hiện diện như những biểu tượng bền vững của văn hóa Việt Nam. Tiếng chuông chùa ngân vang qua những hàng phong ba không chỉ gửi gắm khát vọng hòa bình, nhân ái mà còn nhắc nhớ về ý chí kiên cường của dân tộc trong hành trình gìn giữ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc.
