Từ số hóa dữ liệu đến mở rộng cách tiếp cận di sản

Là biểu tượng của truyền thống hiếu học và nền giáo dục Nho học Việt Nam, Văn Miếu – Quốc Tử Giám lưu giữ hệ thống giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục đặc sắc. Không chỉ là một di tích quốc gia đặc biệt, nơi đây còn trở thành điểm đến văn hóa thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế.

Trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng tác động sâu rộng đến lĩnh vực văn hóa, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã từng bước triển khai nhiều giải pháp công nghệ nhằm đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Tại tọa đàm, các chuyên gia cho rằng số hóa di sản không nên được hiểu đơn thuần là việc chuyển đổi hiện vật, tư liệu từ dạng vật chất sang dữ liệu điện tử. Quan trọng hơn, công nghệ cần tạo ra những phương thức tiếp cận mới, giúp công chúng có thể tương tác, khám phá và hiểu sâu hơn về những giá trị vốn không dễ tiếp cận bằng cách thức truyền thống.

Một trong những ví dụ được giới thiệu tại tọa đàm là ấn phẩm Nghê nơi cửa Khổng sân Trình của nhà nghiên cứu mỹ thuật, TS Trần Hậu Yên Thế. Kết hợp giữa nghiên cứu mỹ thuật và công nghệ số, sản phẩm mang đến trải nghiệm đa phương tiện với hình ảnh 3D, âm thanh, chuyển động và khả năng tương tác trực tiếp trên điện thoại thông minh.

Nhà nghiên cứu mỹ thuật, TS Trần Hậu Yên Thế, tác giả ấn phẩm “Nghê nơi cửa Khổng sân Trình”. Ảnh: Báo Văn hóa

Chia sẻ về công trình, TS Trần Hậu Yên Thế cho biết cuốn sách không chỉ dừng lại ở hình thức một ấn phẩm in truyền thống mà còn mở ra “một chiều không gian khác” cho người đọc. Thông qua thiết bị di động, người xem có thể tiếp cận những câu chuyện, hình ảnh chuyển động, giọng nói, âm nhạc và tương tác trực tiếp với nội dung được giới thiệu.

Đáng chú ý, công nghệ quét 3D cho phép tái hiện đầy đủ hình khối và không gian của các linh vật. “Người đọc có thể chạm vào màn hình điện thoại để thay đổi góc nhìn những con nghê ở các vị trí rất cao mà bình thường khó quan sát được”, TS Trần Hậu Yên Thế chia sẻ.

Theo nhà nghiên cứu, dù không xuất hiện trong các văn bản chính thống của Nho học, hình tượng nghê lại hiện diện xuyên suốt trong không gian Văn Miếu – Quốc Tử Giám, góp phần tạo nên bản sắc riêng của di tích. Nhờ công nghệ số, những giá trị vốn khó quan sát và tiếp cận trực tiếp được kể lại một cách sinh động hơn, mở ra cơ hội để công chúng khám phá di sản từ nhiều góc nhìn.

Khi công nghệ trở thành một phần của hành trình bảo tồn

Nếu những công trình nghiên cứu ứng dụng công nghệ góp phần mở rộng phương thức tiếp cận di sản, thì tại chính Văn Miếu – Quốc Tử Giám, chuyển đổi số cũng đang được triển khai theo hướng đồng bộ, gắn với cả công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

TS Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho biết, mục tiêu của chuyển đổi số không chỉ dừng ở việc lưu trữ dữ liệu. Quan trọng hơn, công nghệ cần góp phần phát huy giá trị di tích thông qua những hình thức trải nghiệm mới, phù hợp với nhu cầu tiếp cận văn hóa ngày càng đa dạng của công chúng.

TS Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Ảnh: Báo Văn hóa

Hiện nay, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã triển khai nhiều sản phẩm và hoạt động ứng dụng công nghệ như trải nghiệm số, trò chơi tương tác, tour đêm “Tinh hoa đạo học”, các trưng bày số và số hóa 3D toàn bộ 82 bia Tiến sĩ.

“Du khách có thể sử dụng các kiosk tại di tích để tìm kiếm danh sách các vị Tiến sĩ được khắc trên bia, đọc nội dung các bài ký đã được dịch sang tiếng Việt và tìm hiểu kỹ hơn về từng hiện vật. Đây là cách giúp những giá trị học thuật vốn khá khó tiếp cận trở nên gần gũi hơn với công chúng”, TS Nguyễn Văn Tú chia sẻ.

Trong thời gian tới, Trung tâm dự kiến tiếp tục số hóa toàn bộ không gian di tích theo định hướng của UBND thành phố Hà Nội và chủ trương của Đảng, Nhà nước. Trên cơ sở đó, một môi trường số riêng dành cho Văn Miếu – Quốc Tử Giám sẽ từng bước được hình thành với nhiều ứng dụng hiện đại.

Theo TS Nguyễn Văn Tú, khi tham quan di tích, du khách có thể sử dụng vé điện tử để tự động tiếp cận hệ thống Audio Guide, đồng thời trải nghiệm các phần mềm ứng dụng nhằm tìm hiểu sâu hơn về lịch sử, kiến trúc và những giá trị văn hóa của Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Từ bảo tồn nguyên trạng đến phát huy di sản trong đời sống đương đại

Tại tọa đàm, các chuyên gia nhận định chuyển đổi số đang mở ra một cách tiếp cận mới đối với công tác bảo tồn di sản. Nếu trước đây, hoạt động bảo tồn chủ yếu tập trung vào việc gìn giữ nguyên trạng các giá trị vật thể và tư liệu, thì ngày nay, công nghệ cho phép chuyển hóa di sản thành dữ liệu, tri thức và nguồn tài nguyên số có khả năng được khai thác trong giáo dục, nghiên cứu, truyền thông và phát triển công nghiệp văn hóa.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng lớn được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại phiên họp đánh giá việc thực hiện Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13.7 vừa qua. Theo đó, Việt Nam cần đẩy mạnh số hóa, kết nối dữ liệu di sản, đồng thời chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo.

Quang cảnh sự kiện. Ảnh: Báo Văn hóa

Từ thực tiễn tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, có thể thấy công nghệ không làm thay đổi giá trị cốt lõi của di sản. Ngược lại, nếu được ứng dụng phù hợp, công nghệ có thể tạo thêm những “cánh cửa” mới để công chúng tiếp cận quá khứ theo cách trực quan, sinh động và thuận tiện hơn.

Khi số hóa trở thành cầu nối giữa di sản và đời sống đương đại, những giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được lưu giữ mà còn có thêm cơ hội lan tỏa, được khám phá và tiếp tục phát huy sức sống trong kỷ nguyên số.